Door Arjan Snijders

Als op je zender alle relevante dj’s uit het Nederlandse radiolandschap hebben gepresenteerd, dan is een jubileum toch een mooie gelegenheid nog ‘ns trots terug te kijken? Maar neen, de nationale popzender Radio 3FM viert haar veertigjarige bestaan stilletjes. Midden in de zomer zijn er een paar kleine evenementjes geweest. De beste dj van 3FM is gekozen, het werd de huidige ochtendjock Giel Beelen, boven Edwin Evers en Ruud de Wild. En om de nadruk op de muziek te leggen werd de Grootste Artiest Aller Tijden gekozen. Veertig jaar liefde voor muziek heette het en de nu nog actieve band U2 won, boven The Beatles en Queen. Maar op de dag van het echte jubileum, dinsdag 11 oktober, zal amper aan die verjaardag gerefeerd worden. En dat is jammer.

Een serie over de spraakmakende dj’s van 3FM draait nota bene op Radio 2, in het AVRO programma Schiffers.fm. Op zich niet zo vreemd, de huidige Radio 2 luisteraars zijn opgegroeid met Hilversum 3. Terugblikken heeft op de zender die toch altijd terugkijkt dan ook meer zin. Maar het negeren van het eigen verleden doet veel tekort aan al het moois wat er is uitgezonden. Natuurlijk, er is veel negatiefs over Radio 3 op te merken. Het is om de verkeerde redenen begonnen, het is altijd een vergaarbak van compromissen geweest, het station loopt achter de ontwikkelingen in de radiosector aan. Allemaal waar, maar de Vrolijk Gevarieerde Puinhoop heeft ook prachtige juweeltjes voortgebracht waar beslist naar omgezien mag worden.

Tenslotte werd er op dat oude Hilversum 3 radio gemaakt zoals nergens, in welke commerciële of anderzinds gestroomlijnde omgeving, had gekund. En dat leverde naast veel onzin ook prachtige radio op. Wie had er anders ooit een mislukte cabaretier als Jack Spijkerman babbelonische spraakverwarringen laten voeren aan de telefoon? Waar had anders Alfred Lagarde zijn liefde voor (harde) muziek in zijn Betonuur moeten stoppen? Hoe zou anders de eigenwijze maar toonaangevende dj Felix Meurders aan een groot publiek zijn gekomen? Welke andere plek zou er geweest zijn voor Morrison dan het Weeshits van de Hits van Peter van Bruggen? Wat zou er geworden zijn van die ene akoustishe sessie met Crowded House als Jan Douwe Kroeske hen niet mocht opnemen voor Radio 3 en daar de 2 Meter Sessies uit kon laten groeien? Toen Radio 3 in oktober 1992 ging horizontaliseren, zag je het probleem. Het werd weliswaar duidelijker, begrijpelijker, alle radiozenders zenden horizontaal uit, Radio 3 moest vroeg of laat (het werd laat) ook om. Maar daardoor moest veel moois worden afgeschaft. Veel programma’s konden maar één keer per week uitgezonden worden. Dat gold ook voor de Steen & Been Show, wat op vrijdag gehandhaafd bleef. Dat programma zou bij een ‘normale’ zender nooit in het zendschema zijn verschenen. Maar het programma was wel degelijk populair en bewijst het ongelijk van te veel stroomlijning. In de avond- en weekenduren bleven nog vele aparte titels over. Daar wordt per oktober nog meer van afgevoerd. Alles voor de duidelijkheid naar de luisteraar toe. Zo min mogelijk verschillende titels en een zo eenduidig mogelijk geluid, zo luidt het credo anno 2005.

Er is over geen enkele zender o veel geluld als over Radio 3. Al zolang de zender bestaat, woedt de discussie wat je als publieke radiozender, betaald uit belastingcentjes, nu moet doen of laten. Zeker als je missie is om voor iedereen wat te bieden. Dat doet 3FM al lang niet meer. Met een grote varieteit bereik je nu eenmaal minder grote groepen luisteraars dan wanneer je ergens voor kiest. En die keuze, die is min of meer toevallig gevallen op het wat meer op blanke mannen gerichte geluid waar 3FM sinds haar horizontalisering op is aangekoersd. De eerste zendercoordinator Paul van der Lugt erkende die toevalligheid ook. “Ja, dat is min of meer toevallig zo gegaan. De mensen en de omstandigheden hier bepalen die keuze. Het had ook een danszender kunnen worden als hier andere mensen gewerkt hadden.” Aan die toevalligheid heeft zijn opvolger, Florent Luyckx, willen tornen. Bij zijn start wilde hij de zender weer bij een jonger publiek populair maken. Kids in de stad moesten de zender weer cool gaan vinden. Maar die kids hadden inmiddels al genoeg alternatieven en kwamen niet naar de zender die ze vaak niet eens kenden. Zo is 3FM weer terug bij het profiel van jaren terug. Gemiddelde leeftijd 36 jaar, meer mannen dan vrouwen, meer luisteraars in de provincie dan in de stad en voornamelijk blank. En om binnen die beperkingen een toch zo groot mogelijke groep luisteraars te trekken, wordt er breed geprogrammeerd. Minder logische keuzes worden afgewisseld met makkelijke hits, uitgesproken dj’s worden naast bescheidener aankondigers geplaatst. Alleen de overgebleven kruimels oppakken die de commercie laat liggen, gaat 3FM nog steeds te ver. De commerciële concurrenten hebben er vaak op aangestuurd, maar onderzoek wijst uit dat een stricte keuze voor een alternatief afwijkend format maar twee tot drie procent van de markt bediend. Die kleine groep mensen moeten het nu doen met het ook deze maand jublierende, tien jaar bestaande Kink FM. Die zender wordt nog steeds gesubsidieerd door de Vereniging Veronica. De overheid blijft bijdragen aan een breder 3FM.

Een 3FM wat overigens zichzelf weer heeft hervonden. Na het vertek van Ruud de Wild en Rob Stenders leek er geen ondergrens meer aan het immer dalende marktaandeel. Maar de nieuwe, jonge generatie dj’s heeft zichzelf succesvol neergezet als Real People met een Liefde Voor Muziek. Het saamhorigheidsgevoel is sinds de actie voor Darfur in december 2004 weer helemaal terug. En belangrijker: ook het radiopubliek heeft weer een gevoel bij 3FM. Zo zijn er niet alleen hongerigen in Afrika gered maar is ook de nationale popzende behoed voor een vrije val. Uit het juryrapport tijdens de Marconi Awards citeren wij: “Zelden heeft een zender zijn maatschappelijke relevantie zó goed aangetoond als 3FM door het eigenhandig op de agenda zetten van de hongersnood in Darfur. Voor de betrokken luisteraar voelt het alsof 3FM zijn ziel weer heeft teruggevonden. Alsof een goede vriend is teruggekeerd. En hij zit beter in zijn vel dan ooit.”

Luisteren naar Radio 3 voordat die zender in oktober 1992 vijf dagen per week de zelfde programma’s ging uitzenden, was geen klus voor beginners. Je moest als luisteraar de spoorboekjes uit je hoofd leren. Welke omroep had er welke dag en wie zat waar? Het betekende dat je de zender soms dagen niet aan had staan, wat natuurlijk niet kan als je serieus radio voor iedereen wil maken.Het marktaandeel schoot dan ook elke dag tientallen procenten op en neer. Tussen een EO woensdagochtend en TROS donderdag zaten miljoenen luisteraars verschil. Die luisteraars kwamen vaak woensdag op Radio 2 bij Veronica terecht, waar de woensdag de best beluisterde dag werd.

Overzicht Radio 3 in de jaren tachtig tot aan de horizontalisering;

De omroepdagen:
Maandag AVRO met o.a. TopPop Radio, Arbeidsvitaminen, Candelight
Dinsdag VARA met o.a. Verrukkelijke Vijftien & Steen & Been Show
Woendag EO tot 1 uur met o.a. Muzikale Fruitmand, Wakker op Weg
Na 1 uur VPRO oa. Ron Flon Flon, Nozems A-go-go
Donderdag TROS o.a. Soul Show, 50 Pop of een envelop, Havermoutshow
Vrijdag Veronica o.a. Top 40, Curry & van Inkel, Countdown Café
Zaterdag NCRV, o.a. Dik Voormekaarshow, Los Vast, Zaterdag Sport
Zondag KRO o.a. Weeshuis van de Hits, Miniparade, Liefdeslijn

Dj’s moesten zich een week koest houden en propten dan in die twee uurtjes zendtijd per week alles wat ze maar kwijt moesten. Dat was midden jaren tachtig evengoed bijna elke dag hetzelfde, want op het toppunt van de onderlinge concurrentie wilde elke omroep ’s middags een hitparade uitzetten.

De hitparades:
Maandag AVRO’s TopPop 30
Dinsdag VARA’s Verrukkelijke Vijftien
Woensdag NOS Nationale Hitparade
Donderdag TROS Top 50 (en TROS Europarade)
Vrijdag Veronica’s Top 40 (en de Tipparade)
Zaterdag LP Top 50 bij Henk Mouwe
Zondag KRO’s Mini Parade

In de jaren zeventig hadden de omroepen de koppen bij elkaar gestoken en gezamenlijk de Troetelschijf omarmd, in antwoord op de Alarmschijf van zeezender Veronica. Maar als Veronica die B-omroep wordt en de Alarmschijf weer neer gaat zetten op Hilversum 3, wil elke omroep weer een eigen hittip. Veronica had de beste neus voor grote hits, de AVRO en NCRV zaten er vaak naast, de VARA koos ze bewust niet breed. Maar doubleures waren zeker niet uitgesloten…

De schijven:
Maandag AVRO’s Radio & Televisie Tip
Dinsdag VARA’s Parkeerschijf
Woensdag VPRO Disque Pop de la Semaine
Donderdag TROS Paradeplaat
Vrijdag Veronica’s Alarmschijf
Zaterdag NCRV Favorietschijf
Zondag KRO’s Speciale Aanbieding

KADER Hoe is Hilversum 3 begonnen?

Op 11 oktober 1965 om negen uur ’s ochtends is de KRO de eerste omroep op Hilversum 3. De zender is dan te ontvangen op de draadomroep en op de 240 meter FM. Minister Vrolijk (what’s in the name) van Cultuur spreekt de eerste woorden.
“U kunt er een zekere tegenstelling in zien dat het eerste wat u over dit net hoort, geen muziek is maar een toespraak, en van een minister wat ook al niet zo leuk is. (…) Er bestaat in dit land kennelijk een behoefte aan een programma van lichte aard. En nu is het de bedoeling van dit derde, Nederlandse radioprogramma om aan deze behoefte tegemoet te komen. Dit programma zal u muziek brengen, in hoofdzaak lichte muziek, ter begeleiding van uw dagelijkse bezigheden en het wordt dus voorlopig uitgezonden tijdens de werkuren. Ik wens u als luisteraars toe dat u er veel genoegen aan zult beleven.”

De eerste plaat die gedraaid wordt is de inmiddels totaal vergeten ‘Fanfare rock’ van Horst Fisher. Om zes uur ‘ avonds stoppen de uitzendingen weer. Juist in wat nu de drive-time uren genoemd worden, waarin de hardste strijd wordt gevoerd tussen alle zenders, is tot oktober 1972 geen Hilversum 3 te ontvangen!

KADER

Bij het eerste lustrum, oktober 1970, spreekt Felix Meurders een pathetische, bombastische jingle in, die een mooi sfeerbeeld geeft van de zender Hilversum 3. Bedenk in je hofd hoe een Veronica jingle rond die tijd geklonken moet hebben en weet het verschil.

Felix Meurders sprak, ook over de concurrentie vanaf zee, over het jubileum: “Vijf jaar die de geschiedenis in zullen gaan als zijnde waardevol voor de pophistroie van onze roemruchtige natie. (…) En terwijl de eerste luisteraars schuchtig afstemden op de 240 meter, kochten de etherpioniers, nu getooid met de term dj, van hun eigen zakgeld de grammofoonplaten die toen nog 3 gulden 25 kosten. Hun noeste arbeid is uitgegroeid tot een alom aanvaarde, wetenschappelijk verantwoorde, niet te stuiten rage die zijn weerga niet kent. Echter, nog steeds zijn er verborgen krachten onder Neerlands volk die trachten Hilversum 3 te ondermijnen. De dj’s zijn zich wel bewust van de zware offers die nog van hen gevergd zullen worden. Zij hebben edoch maar één doel voor ogen en dat is blijven uitzenden. Moge zij ook in deze bange dagen op uw ruggensteun blijven rekenen. Sluit de rijen, achter miljoenen schare fans, van deze springlevende, niets ontziende, en integere popzender. Zodat wij weer over vijf jaar kunnen roepen: het gaat goed met Hilversum 3!”

Merkwaardige programma’s

De Vrolijk Gevarieerde Puinhoop op Hilversum 3 leverden merkwaardige titels op. Tien buitenbeentjes uit wat de ‘popzender’ te bieden had:
- Muzikale Fruitmand (gezangen en psalmen op verzoek voor zieke bejaarden)
- Mr. Lee’s Mysterious Washing Machine (Jaap Boots doet alsof hij een Engelssprekende Chinees is)
- TROS Sesjun (vanuit Nick Vollebregts jazzcafé te Laren, tot begin jaren negentig op 3FM!)
- NCRV Zaterdag Sport (amateurvoetbalverslagen!)
- TROS Country (Gerard de Vries brengt merkwaardig genre voor een popzender)
- Muziek Mozaiek (Willem O’ Duijs doet wel heel rustig op zondagochtend)
- Het Leger Des Heils (Gods woord en gospelmuziek bij de NCRV)
- Langs de Lijn! sport en humor met Willem Ruis en Koos Postema)
- AVRO Showparade (heuse schlagers door Hein Simons, tot 1981!)
- Radio Thuisland (migranten aan het woord met Rocky Tuhuteru)

Terug naar overzicht artikelen